شستی اعلام حریق | انواع | محل و نحوه نصب | ریست

در ساختمان‌های مسکونی، تجاری، اداری، صنعتی و به‌طور کلی در جاهایی که امکان آتش‌سوزی وجود دارد، نصب و استفاده از سیستم‌های اعلام حریق ضروری است.

این سیستم با تشخیص سریع و زودهنگام آتش، رسیدگی به آن را تسریع می‌بخشد و خسارت‌های احتمالی را به حداقل می‌رساند.

شستی اعلام حریق (Manual Call Point) که گاهی به اشتباه «شاسی اعلام حریق» هم نوشته می‌شود، یکی از تجهیزات اصلی این سیستم‌هاست که به‌منظور اعلام خطر به‌شکل دستی و توسط اپراتور مورد استفاده قرار می‌گیرد.

به همین دلیل، این تجهیز جزئی از دسته‌ی بزرگ‌تر «سیستم اعلام حریق دستی» محسوب می‌شود، در مقابل سیستم‌های خودکار که با دتکتور دود یا حرارت بدون دخالت انسان فعال می‌شوند.

برای مثال، وقتی فردی در سایت متوجه حریق می‌شود، می‌تواند با فشردن این شستی، سیستم اعلام حریق را فعال کرده و افراد حاضر و مسئولین مربوطه را از وقوع خطر آگاه کند.

 

شستی اعلام حریق دارای یک میکروسوئیچ است که در حالت عادی مدارش قطع بوده و در حالت اعلام هشدار وصل می‌شود. این شستی‌ها معمولا قرمزرنگ و از جنس فلز یا پلی‌کربنات هستند.

از نظر مکانیزم فعال‌سازی، دو نوع اصلی دارند:

۱. شستی اعلام حریق نوع شیشه‌شکستنی (Break Glass):

شستی‌های شیشه‌شکستنی (Break Glass Fire Alarm Switches) با شکستن یک شیشه‌ی نازک (با چکش مخصوص یا دست) فعال می‌شوند و پس از شکستن، دستور اعلام حریق به سیستم مرکزی ارسال می‌شود. این شیشه باید پس از پایان عملیات، تعویض شود تا شستی دوباره قابل استفاده باشد.

مزایا:

• عملکرد سریع و بدون نیاز به آموزش پیچیده
• طراحی ساده و قابل استفاده حتی برای افراد غیرمتخصص
• قابلیت دید بالا با رنگ‌های روشن و قابل‌مشاهده
• برخی از مدل‌ها دارای سیستم‌های هشدار بصری و صوتی

نکات مهم:

• محل نصب: باید در مکان‌هایی نصب شوند که به راحتی قابل دسترسی باشند، مانند نزدیکی درهای خروجی یا در مکان‌های پرتردد.
• تعویض شیشه: پس از استفاده، لازم است که شیشه شکسته شده تعویض شود تا امکان استفاده مجدد از شستی فراهم شود.

 

2) شستی ریست پذیر یا فشاری (Resettable Push Button):

این نوع شستی نیازی به شکستن ندارد و با فشار دست فعال می‌شود.

توسط یک میکروسوئیچ (معمولا در قسمت زیرین) با کلید مخصوص و طبق دستورالعمل کاتالوگ سازنده ریست می‌شود و به حالت اولیه بازمی‌گردد، بدون نیاز به تعویض قطعه.

شستی اعلام حریق از نظر شیوه‌ی نصب روی دیوار به دو دسته تقسیم می‌شود:

• شستی توکار (Flush Mount): بدنه‌ی شستی داخل دیوار یا باکس تعبیه‌شده در دیوار جاسازی می‌شود و فقط صفحه‌ی جلویی آن بیرون می‌ماند. این نوع نمای تمیزتر و یکپارچه‌تری با دیوار دارد و بیشتر در پروژه‌های اداری، هتلی و ساختمان‌های نوساز با دیوارهای گچی یا کناف استفاده می‌شود، چون از قبل باید محل و مسیر کابل در دیوار پیش‌بینی شده باشد.
• شستی روکار (Surface Mount): بدنه‌ی شستی به‌طور کامل روی سطح دیوار نصب می‌شود و نیازی به تعبیه در دیوار ندارد. نصب آن ساده‌تر و سریع‌تر است و برای بازسازی ساختمان‌های قدیمی، سوله‌ها، پارکینگ‌ها و محیط‌های صنعتی که کابل‌کشی روکار دارند، گزینه‌ی رایج‌تری است.

انتخاب بین این دو نوع معمولاً به مرحله‌ی پروژه (نوساز یا بازسازی) و نوع کابل‌کشی سیستم اعلام حریق ساختمان بستگی دارد.

1) شستی اعلام حریق ضد انفجار (Explosion-Proof):

 

شستی‌های ضدانفجار برای استفاده در محیط‌های خطرناک و دارای احتمال انفجار (مثل نفت، گاز و مواد اشتعال‌زا) طراحی شده‌اند تا از ایجاد جرقه هنگام فعال‌سازی جلوگیری کنند.

استانداردهای مرتبط: این تجهیزات معمولاً باید مطابق استاندارد بین‌المللی ATEX یا IECEx برای مناطق طبقه‌بندی‌شده (Zone 1، Zone 2) گواهی داشته باشند. برای انتخاب صحیح، باید Zone‌بندی دقیق محل نصب پروژه (طبق ارزیابی HSE) مشخص باشد.

ویژگی‌های کلیدی:

• بدنه از جنس استیل ضدزنگ یا آلیاژ مقاوم در برابر خوردگی، حرارت و ضربه
• طراحی ضدجرقه برای جلوگیری از اشتعال گازهای محیط
• نصب باید توسط متخصصین مجرب و طبق استاندارد پروژه انجام شود

2) شستی اعلام حریق ضد آب (Waterproof / IP-Rated):

شستی‌های ضدآب برای محیط‌های مرطوب یا در معرض آب (فضای باز، زیرزمین، سواحل) طراحی شده‌اند و دارای درجه‌ی حفاظت IP (Ingress Protection) مشخص هستند.

عدد این استاندارد دو رقمی است، هرچه بالاتر باشد، مقاومت در برابر نفوذ آب و گردوغبار بیشتر است (مثلا IP66 در برابر IP54).

نکته‌ی انتخاب: برای نصب در فضای باز یا محیط‌های در معرض باران مستقیم، حداقل IP65 یا بالاتر توصیه می‌شود

نصب اعلام حریق، اعم از شستی، آژیر یا پنل مرکزی، باید طبق استانداردهای مشخصی انجام شود تا در لحظه‌ی بحرانی عملکرد صحیح داشته باشد.

بر اساس استانداردهای رایج اعلام حریق (از جمله دستورالعمل‌های مشابه BS 5839 در بریتانیا و NFPA 72 در آمریکا که مبنای بسیاری از الزامات پروژه‌های ایرانی نیز هستند)، مراحل و الزامات نصب به این شرح است:

1. تعیین محل نصب: در کنار تمامی راه‌ها و درب‌های خروج باید شستی اعلام حریق نصب شود، ترجیحاً در مسیر مستقیم تخلیه‌ی اضطراری.
2. فاصله از دیوار: شستی (شاسی) اعلام حریق باید 1.5 سانتی‌متر فاصله از دیوار داشته باشد.
3. فاصله‌گذاری بین شستی‌ها: مقدار فاصله بین دو شستی در راهروهای باریک یا پرخطر 15 الی 25 متر و در راهروهای وسیع یا کم‌خطر 30 الی 45 متر باید باشد.
4. ارتفاع نصب شستی: حداقل در ارتفاع 110 و حداکثر 140 سانتی‌متری از کف نصب شود.
5. پوشش کامل هر Zone: در هر Zone حفاظتی می‌بایست حداقل یک شستی اعلام حریق (Push Button) وجود داشته باشد.
6. اتصال به پنل مرکزی: سیم‌کشی شستی، بسته به نوع سیستم (متعارف یا آدرس‌پذیر)، طبق نقشه‌ی الکتریکال پروژه به پنل مرکزی متصل می‌شود.

علاوه بر شستی، دو تجهیز دیگر سیستم اعلام حریق هم ارتفاع نصب استاندارد خاص خود را دارند:

• ارتفاع نصب آژیر اعلام حریق: آژیرها (Sounder) معمولاً در ارتفاعی بالاتر از شستی، حدود 220 تا 240 سانتی‌متر از کف یا نزدیک سقف نصب می‌شوند تا صدای هشدار به‌خوبی در کل فضا پخش شود و مانع تردد افراد هم نشود.
• ارتفاع نصب پنل اعلام حریق: پنل مرکزی اعلام حریق معمولاً در ارتفاعی متناسب با دید و دسترسی اپراتور، حدود 140 تا 160 سانتی‌متر از کف (در سطح چشم) نصب می‌شود تا نمایشگر و کلیدهای آن به‌راحتی قابل مشاهده و استفاده باشند.

بعد از هر بار فعال‌سازی، شستی باید ریست شود تا سیستم به حالت آماده‌به‌کار بازگردد.

روش ریست به نوع شستی بستگی دارد:

• ریست شستی شیشه‌شکستنی: با تعویض شیشه‌ی شکسته‌شده، شستی دوباره قابل استفاده می‌شود؛ خود مکانیزم شستی نیازی به تعویض ندارد.
• ریست شستی ریست‌پذیر با کلید مخصوص: این نوع شستی یک کلید ریست (معمولا در قسمت زیرین بدنه) دارد که با قرار دادن کلید مخصوص در آن و چرخاندن طبق دستورالعمل کاتالوگ سازنده، شستی به حالت اولیه بازمی‌گردد، بدون نیاز به تعویض هیچ قطعه‌ای.

 

شستی اعلام حریق می‌تواند در هر یک از سه نوع سیستم زیر استفاده شود:

• شستی اعلام حریق متعارف (Conventional):

  در سیستم‌های اعلام حریق متعارف، شستی‌ها به‌صورت مداری (Zone) به پنل مرکزی متصل می‌شوند، بدون این‌که پنل بتواند مکان دقیق شستی فعال‌شده را مشخص کند، پنل فقط اعلام می‌کند کدام Zone یا مدار دچار حریق شده، نه کدام شستی دقیقا فشرده شده است.

  ویژگی‌های شستی اعلام حریق متعارف عبارتند از:

  1.1) سیم‌کشی ساده‌تر:معمولاً با دو یا چهار رشته سیم به مدار Zone متصل می‌شوند و نیازی به پروتکل ارتباطی پیچیده ندارند.

  2.1) اقتصادی‌تر برای پروژه‌های کوچک: هزینه‌ی تجهیزات و نصب این نوع سیستم معمولا کمتر از نوع آدرس‌پذیر است، به همین دلیل برای ساختمان‌های کوچک یا متوسط با تعداد Zone محدود مقرون‌به‌صرفه‌تر است.

  3.1) علائم و نشانه‌گذاری: هر شستی با علائم گرافیکی استاندارد (معمولا “Break Glass” یا “Push” با فلش راهنما) مشخص می‌شود تا در مواقع اضطراری به‌سرعت شناسایی شود.

  4.1) محدودیت در پروژه‌های بزرگ: از آنجا که پنل فقط Zone را تشخیص می‌دهد نه شستی دقیق، در ساختمان‌های بزرگ یا با تعداد Zone زیاد، پیدا کردن دقیق محل حریق زمان‌برتر است، برای این موارد نوع آدرس‌پذیر توصیه می‌شود.

  5.1) بازرسی و تست دوره‌ای: شستی‌های اعلام حریق (چه متعارف و چه آدرس‌پذیر) نیاز به بازرسی و تست دوره‌ای دارند تا در شرایط اضطراری واقعی، عملکرد صحیح تضمین شود.

• شستی اعلام حریق آدرس پذیر(Addressable):

  برخلاف نوع متعارف، هر شستی آدرس‌پذیر دارای یک آدرس منحصربه‌فرد است که در حافظه‌ی پنل مرکزی ثبت می‌شود. این یعنی وقتی حریق اعلام می‌شود، پنل به‌طور دقیق مشخص می‌کند کدام شستی و در کدام نقطه‌ی ساختمان فعال شده، نه فقط این‌که کدام Zone کلی درگیر است.

  ویژگی‌های شستی اعلام حریق آدرس پذیر عبارتند از:

  1.2) سرعت واکنش بالا: در ساختمان‌های بزرگ (مثل برج‌ها، مجتمع‌های صنعتی یا هتل‌ها)، این دقت مکانی می‌تواند دقایق ارزشمندی در زمان رسیدن تیم اطفا به محل دقیق حریق صرفه‌جویی کند.

  2.2) سیم‌کشی حلقوی (Loop Wiring): شستی‌های آدرس‌پذیر معمولا روی یک مدار حلقوی (Loop) با تعداد زیادی دستگاه دیگر (دتکتور دود، دتکتور حرارت و…) قرار می‌گیرند و هرکدام به‌صورت جداگانه توسط پنل مانیتور می‌شوند.

  3.3) قابلیت خودتشخیصی (Self-Diagnostic): در بسیاری از مدل‌های آدرس‌پذیر، پنل می‌تواند قطعی سیم، خرابی دستگاه یا حتی برداشتن فیزیکی شستی از روی دیوار را هم تشخیص دهد.

  4.4)کاربرد مناسب: برای پروژه‌های بزرگ، ساختمان‌های چندطبقه، مجتمع‌های صنعتی، و هر پروژه‌ای که تشخیص دقیق و سریع محل حریق اهمیت ایمنی بالایی دارد، توصیه می‌شود.

• شستی اعلام حریق بیسیم:

  شستی اعلام حریق بیسیم یک نوع دستگاه اعلام حریق است که برای اطلاع‌رسانی بی‌سیم در مورد وقوع حریق به کار می‌رود.
  این نوع اعلام حریق بیسیم به جای اتصال سیمی، از فناوری بی‌سیم برای ارسال اطلاعات به سیستم مرکزی یا سایر دستگاه‌های اعلام حریق استفاده می‌کند.

  ویژگی‌های شستی اعلام حریق بیسیم عبارتند از:

  1.3) استقلال از سیم: این دستگاه‌ها بدون نیاز به اتصال سیمی به سیستم اعلام حریق عمل می‌کنند.

  2.3) نصب آسان: نصب آسانتر به دلیل عدم نیاز به کابل‌کشی.

  3.3) سهولت در توسعه: سیستم بیسیم به سهولت قابل توسعه است، به این معنا که می‌توان به راحتی دستگاه‌های جدید را به آن افزود.

  4.3) قابلیت اطلاع‌رسانی فوری: به دلیل استفاده از فناوری بی‌سیم، اطلاع‌رسانی در مورد حریق بلافاصله ارسال می‌شود.

 

انتخاب صحیح شستی اعلام حریق باید بر اساس سه معیار اصلی انجام شود:

مکانیزم فعال‌سازی (شیشه‌شکستنی برای هزینه‌ی کمتر و سادگی، یا ریست‌پذیر برای استفاده‌ی مجدد بدون تعویض قطعه)،

شرایط محیطی محل نصب (ضدانفجار برای مناطق Zone خطرناک، ضدآب با درجه IP مناسب برای فضای باز یا محیط مرطوب)،

نوع سیستم اعلام حریق پروژه (متعارف برای پروژه‌های کوچک و اقتصادی، یا آدرس‌پذیر برای پروژه‌های بزرگ که دقت مکان‌یابی سریع اهمیت ایمنی دارد).

نصب صحیح (ارتفاع، فاصله‌گذاری و پوشش کامل هر Zone) به همان اندازه‌ی انتخاب تجهیز مناسب اهمیت دارد، چراکه حتی بهترین شستی اعلام حریق هم در صورت نصب نادرست، در لحظه‌ی بحرانی کارایی لازم را نخواهد داشت.

برای انتخاب دقیق مدل متناسب با استاندارد و شرایط پروژه‌ی خود (چه ضدانفجار، چه ضدآب، چه متعارف یا آدرس‌پذیر)، می‌توانید مشخصات محل نصب و Zone‌بندی پروژه را با کارشناسان فنی ما در میان بگذارید.

 

1. شستی اعلام حریق چیست؟

شستی اعلام حریق (Manual Call Point) یکی از تجهیزات سیستم اعلام حریق است که به‌منظور اعلام خطر به‌شکل دستی و توسط اپراتور استفاده می‌شود؛ با فشار دادن یا شکستن آن، سیستم اعلام حریق فعال می‌شود.

2. انواع شستی اعلام حریق کدام‌اند؟

بر اساس مکانیزم فعال‌سازی: نوع شیشه‌شکستنی و نوع فشاری/ریست‌پذیر. بر اساس شرایط محیطی: نوع ضدانفجار و نوع ضدآب. بر اساس نوع سیستم: متعارف، آدرس‌پذیر و بی‌سیم.

3. تفاوت شستی متعارف و آدرس‌پذیر چیست؟

در سیستم متعارف، پنل فقط Zone فعال‌شده را نشان می‌دهد؛ در سیستم آدرس‌پذیر، پنل دقیقاً مکان شستی فعال‌شده را مشخص می‌کند که در پروژه‌های بزرگ سرعت واکنش را افزایش می‌دهد.

4. ارتفاع و فاصله‌ی استاندارد نصب شستی اعلام حریق چقدر است؟

ارتفاع نصب باید بین 110 تا 140 سانتی‌متر از کف باشد. فاصله‌ی بین دو شستی در راهروهای باریک یا پرخطر 15 تا 25 متر، و در راهروهای وسیع یا کم‌خطر 30 تا 45 متر است.

5. شستی اعلام حریق چگونه ریست می‌شود؟

در نوع شیشه‌شکستنی، با تعویض شیشه‌ی شکسته دوباره قابل استفاده می‌شود. در نوع ریست‌پذیر، با کلید مخصوص و طبق دستورالعمل سازنده به حالت اولیه بازمی‌گردد.

6. آیا شستی اعلام حریق و کپسول آتش‌نشانی یکی هستند؟

خیر. شستی اعلام حریق فقط هشدار می‌دهد و سیستم اعلام حریق را فعال می‌کند؛ کپسول آتش‌نشانی (پودری، آبی، CO2) وسیله‌ای برای خاموش کردن آتش است. این دو تجهیز کاملاً متفاوت بوده و کاربرد جداگانه دارند.

7. برای محیط‌های نفت و گاز چه نوع شستی مناسب است؟

برای محیط‌های با احتمال انفجار (نفت، گاز، پتروشیمی)، شستی اعلام حریق ضدانفجار با گواهی ATEX یا IECEx متناسب با Zone‌بندی محل نصب توصیه می‌شود.

8. درجه حفاظت IP در شستی اعلام حریق ضدآب یعنی چه؟

IP (Ingress Protection) یک عدد دو رقمی است که میزان مقاومت در برابر نفوذ گردوغبار (رقم اول) و آب (رقم دوم) را نشان می‌دهد؛ هرچه عدد بالاتر باشد، مقاومت بیشتر است. برای فضای باز، حداقل IP65 توصیه می‌شود.